Dlaczego rodzą się dzieci z zespołem Downa?
Zespół Downa powstaje, gdy w komórkach rozwijającego się dziecka znajduje się dodatkowy chromosom 21, najczęściej jako trisomia 21, co jest skutkiem losowego błędu podczas tworzenia komórki jajowej lub plemnika. Ryzyko rośnie wraz z wiekiem matki, zwłaszcza po 35. roku życia, ale nie ma dowodów, że jakiekolwiek działania przed ciążą lub w jej trakcie powodują ten stan [1][2][3][4][5].
Co to jest zespół Downa?
Zespół Downa to genetyczny stan spowodowany obecnością dodatkowego materiału chromosomu 21, co prowadzi do aneuploidii, czyli nieprawidłowej liczby chromosomów. Najczęściej przyjmuje formę trisomii 21, w której występują trzy kopie chromosomu 21 zamiast dwóch [1][3][5].
W skali populacyjnej częstość żywych urodzeń z tym stanem waha się od około 1 na 319 do 1 na 1000, a w USA szacuje się ją na około 1 na 691 do 1 na 700. Ogólnie rzecz biorąc, około 1 na 700 ciąż może dotyczyć trisomii 21 [1][4][5][6].
Dlaczego dochodzi do dodatkowej kopii chromosomu 21?
Najważniejszym mechanizmem jest błąd rozdziału chromosomów podczas mejozy, procesu tworzenia komórek rozrodczych. Gdy w komórce jajowej lub plemniku dojdzie do nieprawidłowej segregacji, może powstać gameta z dodatkowym chromosomem 21. Jeśli taka gameta weźmie udział w zapłodnieniu, zarodek będzie miał trzy kopie chromosomu 21, czyli trisomię 21 [1][7][4].
To zdarzenie najczęściej pojawia się losowo na etapie powstawania komórek rozrodczych lub bardzo wcześnie po zapłodnieniu. Nie ma dowodów, że konkretne działania lub czynniki środowiskowe przed ciążą lub w jej trakcie wywołują zespół Downa [4].
Jakie są główne warianty genetyczne zespołu Downa?
Przyczyny molekularne zespołu Downa dzielą się na kilka wariantów, z których każdy ma odmienny rozkład w populacji [5]:
- Pełna trisomia 21 obecna we wszystkich komórkach organizmu. To zdecydowanie najczęstsza postać, odpowiadająca za około 94 procent przypadków [5].
- Mozaikowość, w której tylko część komórek ma dodatkowy chromosom 21. Odpowiada za około 2,4 procent przypadków [5].
- Translokacja, gdy dodatkowy materiał chromosomu 21 jest dołączony do innego chromosomu. Występuje w około 3,3 procent przypadków [5].
W pełnej trisomii 21 dodatkowy chromosom obecny jest w każdej badanej komórce, w mozaikowości tylko w części komórek, a przy translokacji materiał chromosomalny 21 jest przeniesiony i przyłączony do innego chromosomu [5].
Czy ryzyko zależy od wieku matki?
Tak. Ryzyko trisomii 21 wzrasta wraz z wiekiem matki, co wiąże się z rosnącą częstością błędów chromosomowych w czasie dojrzewania komórek jajowych. Zależność ta nasila się po 35. roku życia [2][7].
Szacunki ryzyka według wieku matki są następujące [2]:
- 25 lat: około 1 na 1300 urodzeń.
- 35 lat: około 1 na 365 urodzeń.
- 45 lat: około 1 na 30 urodzeń.
Ile ciąż i urodzeń dotyczy zespołu Downa?
Około 1 na 700 ciąż może dotyczyć zespołu Downa, przy czym w różnych populacjach odsetek żywych urodzeń waha się od około 1 na 319 do 1 na 1000. W USA częstość żywych urodzeń szacuje się na 1 na 691 lub 1 na 700, w zależności od źródła [1][4][5][6].
Znaczna część ciąż z trisomią 21 kończy się samoistnym poronieniem. Szacuje się, że 50 do 75 procent dotkniętych płodów nie dożywa terminu porodu [1].
W wielu krajach obserwuje się wzrost liczby żyjących osób z zespołem Downa, przede wszystkim dzięki lepszemu przeżyciu dzieci i poprawie opieki medycznej. W USA populacja osób żyjących z tym stanem wzrosła z około 50 000 w 1950 roku do około 212 000 w 2013 roku [8].
Czy można temu zapobiec?
Zespół Downa zwykle powstaje wskutek losowego błędu w podziale komórkowym i nie ma dowodów, że działania przed ciążą lub w jej trakcie wywołują lub mogą zapobiec temu stanowi. Znanym czynnikiem ryzyka jest wiek matki, ale sam mechanizm błędu pozostaje losowy [4][2].
Jak medycyna ocenia ryzyko w ciąży?
W praktyce klinicznej stosuje się badania przesiewowe w ciąży, które nie stawiają rozpoznania, lecz szacują prawdopodobieństwo trisomii 21. W przypadku wysokiego ryzyka potwierdzenie wymaga badań diagnostycznych opartych o analizę cytogenetyczną z materiału płodowego, uzyskanego metodami inwazyjnymi [9][4].
Skuteczność wybranych metod przesiewowych jest następująca [9]:
- Triple test: wykrywalność około 70 procent.
- Quadruple test: wykrywalność około 80 procent.
- Combined screening u kobiet 35 plus: wykrywalność około 90 procent.
Aktualnym kierunkiem jest oferowanie przesiewu prenatalnego wszystkim ciężarnym, a nie wyłącznie tym z podwyższonym wiekiem czy znanymi czynnikami ryzyka [9].
Skąd bierze się wysoka liczba poronień w trisomii 21?
Aneuploidia, w tym trisomia 21, często prowadzi do utraty ciąży na wczesnym etapie. Szacuje się, że 50 do 75 procent płodów dotkniętych zespołem Downa nie dożywa terminu porodu, co obniża odsetek żywych urodzeń względem odsetka wszystkich poczęć z tym stanem [1].
Dlaczego rodzą się dzieci z zespołem Downa?
Rodzą się, ponieważ u części zarodków utrzymuje się dodatkowy chromosom 21 wynikający z błędu rozdziału chromosomów podczas mejozy, najczęściej jako pełna trisomia 21. Zdarzenie to jest w większości losowe, a ryzyko jego wystąpienia rośnie z wiekiem matki. Zjawisko nie wynika z działań podejmowanych przez rodziców przed ciążą ani w jej trakcie. Współcześnie większa liczba żyjących osób z zespołem Downa wynika przede wszystkim z lepszej opieki medycznej i poprawy przeżywalności [1][2][8][7][4][5].
Źródła
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526016/
- https://www.aafp.org/afp/2000/0815/p825
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5706761/
- https://www.fhs.gov.hk/english/health_info/woman/20039.html
- https://emedicine.medscape.com/article/943216-overview
- https://www.chop.edu/conditions-diseases/trisomy-21-down-syndrome
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10104982/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8428796/
- https://www.aafp.org/afp/2007/0901/p712
Be4Pregnancy.pl to miejsce tworzone przez interdyscyplinarny zespół ekspertów, którzy wspierają pary w świadomym planowaniu rodzicielstwa. Łączymy wiedzę z zakresu genetyki, medycyny i profilaktyki z empatią oraz troską o indywidualne potrzeby. Udostępniamy rzetelne informacje, anonimowe ankiety i praktyczne narzędzia, by pomóc Ci zadbać o zdrowie i podjąć najlepsze decyzje zanim pojawi się życie.