Jakie nowotwory są dziedziczne i na co warto zwrócić uwagę?

Czym są nowotwory dziedziczne?

Nowotwór dziedziczny to choroba powiązana z odziedziczoną mutacją germinalną, przekazywaną z rodzica na dziecko i zwiększającą ryzyko określonych typów raka [1][2]. Mutacje te zwykle dotyczą genów kontrolujących naprawę DNA, cykl komórkowy oraz hamowanie wzrostu komórek nowotworowych [7][2][3]. Większość znanych zespołów predyspozycji ma charakter autosomalny dominujący z około 50% ryzykiem przekazania wariantu w każdej ciąży [7].

Posiadanie patogennego wariantu oznacza podwyższone ryzyko, którego poziom zależy od danego genu, rodzaju zmiany, płci, wieku i obciążeń rodzinnych, a nie pewne zachorowanie [1][2]. Warto odróżnić nowotwory naprawdę dziedziczne od tych o częstym występowaniu w rodzinie wskutek wspólnych nawyków i środowiska, czyli tła rodzinnego bez identyfikowalnej mutacji germinalnej [2][5].

Jakie zespoły dziedzicznej predyspozycji do raka są najważniejsze?

Do kluczowych należą zespół raka piersi i jajnika BRCA1 BRCA2, zespół Lyncha, zespół Li Fraumeni i zespół CowdenaZespół Lyncha wynika z patogennych wariantów w genach naprawy niedopasowań MMR, głównie MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 [3]. Zespół Li Fraumeni cechuje skłonność do wczesnych, wieloogniskowych nowotworów wielu narządów [1]. Rzadkie zespoły obejmują między innymi zmiany związane z VHL oraz część przypadków raka prostaty, żołądka, nerki i siatkówczaka [4][5].

Ile wynosi ryzyko zachorowania przy wybranych mutacjach?

U kobiet z patogennymi wariantami BRCA1 ryzyko raka piersi szacuje się na 55 do 72% w ciągu życia, a raka jajnika na 39 do 44%. Dla BRCA2 jest to odpowiednio 45 do 69% dla raka piersi i 11 do 17% dla raka jajnika [8]. W zespole Lyncha ryzyko raka jelita grubego może sięgać nawet 80% w ciągu życia, a dodatkowo rośnie ryzyko raka endometrium, jajnika, żołądka i dróg moczowych [8][3][4].

Szacuje się, że czynniki dziedziczne odpowiadają za około 10 do 30% wszystkich nowotworów, przy czym w jednym z polskich opracowań wskazano około 5% raków o wyraźnym podłożu dziedzicznym [5][9]. W materiałach populacyjnych zwraca się uwagę, że niektóre mutacje związane z dziedzicznymi zespołami raka jelita grubego mogą mieć częstość rzędu 1 do 500. W polskich zestawieniach podano ponadto, że rak jajnika w 5 do 10% ma tło dziedziczne, rak jelita grubego w 10 do 20% ma charakter rodzinny, a rak prostaty ma około 9% podłoża genetycznego [9]. Dla wielu zespołów predyspozycji obowiązuje około 50% ryzyko przekazania mutacji potomstwu [7].

Na czym polega biologiczny mechanizm predyspozycji?

Kluczowe geny pełnią funkcje w naprawie DNA, kontroli cyklu komórkowego i supresji nowotworów. Gdy te mechanizmy są upośledzone, szybciej kumulują się kolejne uszkodzenia genomu, co zwiększa prawdopodobieństwo transformacji nowotworowej [7][2][3]. W zespole Lyncha dochodzi do defektu systemu MMR czyli naprawy błędnie sparowanych zasad DNA, co skutkuje niestabilnością mikrosatelitarną [3]. W zespołach związanych z BRCA1 BRCA2 zaburzona jest precyzyjna naprawa pęknięć DNA, co podnosi ryzyko raka piersi, jajnika i części innych nowotworów [2].

Na co warto zwrócić uwagę w rodzinnej historii chorób?

W praktyce klinicznej znaczenie mają wczesny wiek zachorowania, wiele nowotworów w jednej rodzinie, kilka różnych nowotworów u tej samej osoby oraz występowanie określonych typów raka u bliskich krewnych [4][6]. Im więcej chorych krewnych i im bliższe pokrewieństwo, tym wyższe prawdopodobieństwo zespołu dziedzicznego. Zachorowanie w młodym wieku przemawia mocniej za tłem genetycznym niż przypadek późny [4][6].

Za czynniki alarmowe uznaje się między innymi raka piersi lub jajnika, raka jelita grubego lub błony śluzowej trzonu macicy, a także siatkówczaka i chorobę von Hippel Lindau w rodzinie [4]. Ocena obejmuje wywiad rodzinny z co najmniej trzech pokoleń, wiek zachorowania, typy nowotworów, liczbę zachorowań, występowanie obustronnych lub licznych nowotworów oraz pochodzenie etniczne i znane mutacje rodzinne [4][6].

Czy każdy rak w rodzinie oznacza predyspozycję dziedziczną?

Nie. Częste występowanie raka w rodzinie może wynikać z podobnego stylu życia i środowiska, czyli tła rodzinnego bez konkretnej mutacji germinalnej [2][5]. W predyspozycjach dziedzicznych jedna mutacja może zwiększać ryzyko kilku różnych nowotworów, a realny poziom ryzyka zależy od genu, wariantu, płci, wieku i obciążeń rodzinnych [1][2][3].

Jakie nowotwory są dziedziczne i które grupy ryzyka są kluczowe?

• Rak piersi i jajnika związany z BRCA1 BRCA2 z istotnie podwyższonym ryzykiem zachorowania u nosicielek [1][8][2].
• Rak jelita grubego i trzonu macicy w zespole Lyncha z wysokim ryzykiem i udziałem genów MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 [8][3][4].
• Nowotwory w zespole Li Fraumeni z wczesnym, wielonarządowym i często mnogim przebiegiem [1].
• Rzadkie zespoły dziedziczne w tym VHL oraz część przypadków raka prostaty, żołądka, nerki i siatkówczaka [4][5][9].

Co daje identyfikacja mutacji i jak postępować dalej?

Rozpoznanie patogennego wariantu umożliwia ukierunkowaną konsultację genetyczną, badania molekularne dla krewnych oraz wdrożenie wcześniejszego nadzoru onkologicznego zgodnego z poziomem ryzyka [4][10]. Identyfikacja mutacji pozwala ocenić ryzyko także u zdrowych członków rodziny i dopasować strategie profilaktyki i badań kontrolnych [2][10]. W Polsce funkcjonują wyspecjalizowane poradnie genetyczne, które prowadzą kwalifikację, testy i planowanie opieki. Przeglądy kliniczne i wytyczne onkologii genetycznej podkreślają znaczenie zindywidualizowanych planów nadzoru zależnych od genu i fenotypu [10].

Kiedy zgłosić się na konsultację genetyczną?

Wskazaniami są zachorowanie w młodym wieku, ten sam typ raka u wielu krewnych, kilka różnych nowotworów u jednej osoby oraz obecność rzadkich lub charakterystycznych nowotworów dziedzicznych w rodzinie [4][6]. Do konsultacji warto przygotować wywiad rodzinny obejmujący trzy pokolenia z informacjami o typach nowotworów, wieku zachorowania, liczbie zachorowań, występowaniu zmian obustronnych lub mnogich oraz o znanych wariantach w rodzinie [4][6].

Dlaczego ta wiedza jest ważna?

Wczesna identyfikacja rodzin z wysokim ryzykiem umożliwia wcześniejsze badania przesiewowe, adekwatną profilaktykę i świadome decyzje dotyczące opieki zdrowotnej, co może zmniejszać zapadalność i śmiertelność w grupach obciążonych genetycznie [2][4][10]. W populacji istotna jest świadomość, że choć ogólnie tylko część nowotworów wynika z czynników dziedzicznych, to w określonych rodzinach ryzyko może być znacząco wyższe i wymaga celowanego podejścia [5][9].

Źródła

1. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/hereditary-cancer-syndrome
2. https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics
3. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9993141/
4. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/nowotwory-zapisane-w-genach-zachowaj-czujnosc
5. https://www.zwrotnikraka.pl/ktore-nowotwory-sa-dziedziczne/
6. https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.35.1.4
7. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10218093/
8. https://dantelabs.com/pl/blog/hereditary-cancer-brca-lynch-screening/
9. https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/onkologia/rak-i-geny-nowotwory-dziedziczne-sprawdz-czy-jestes-w-grupie-ryzyka-aa-nPy2-5wqV-TgH4.html
10. https://www.cancer.gov/publications/pdq/information-summaries/genetics/overview-hp-pdq

Be4Pregnancy.pl

Be4Pregnancy.pl to miejsce tworzone przez interdyscyplinarny zespół ekspertów, którzy wspierają pary w świadomym planowaniu rodzicielstwa. Łączymy wiedzę z zakresu genetyki, medycyny i profilaktyki z empatią oraz troską o indywidualne potrzeby. Udostępniamy rzetelne informacje, anonimowe ankiety i praktyczne narzędzia, by pomóc Ci zadbać o zdrowie i podjąć najlepsze decyzje zanim pojawi się życie.